Upplýsingavefur um geðheilsu barna og ungmenna

 

Hlutverk og starfsemi Barnaverndarstofu

Í barnaverndarlögum nr. 80/2002 segir að ríkið beri ábyrgð á að hafa tiltæk heimili og stofnanir til að:

• Veita börnum móttöku í bráðatilvikum til að tryggja öryggi þeirra vegna meintra  afbrota eða alvarlegra hegðunarerfiðleika.
• Greina vanda barna sem talin eru þurfa sérhæfða meðferð.
• Veita börnum sérhæfða meðferð vegna alvarlegra hegðunarerfiðleika, vímuefnaneyslu og meintra afbrota.

Barnaverndarstofa starfar í samræmi við ofangreind ákvæði og rækir hlutverk sitt með tvenns konar úrræðum. Annars vegar verður innan tíðar í boði meðferð fyrir fjölskyldur unglinga með fjölþættan hegðunarvanda, svonefnd fjölþáttameðferð, og fer hún fram á heimili unglingsins. Hins vegar hefur Barnaverndarstofa á sínum snærum fjögur meðferðarheimili á landsbyggðinni auk Stuðla í Grafarvogi.

Meðferð heima við fyrir unglinga með fjölþættan vanda 

Barnverndarstofa er að taka upp nýja þjónustu við fjölskyldur unglinga með fjölþættan hegðunarvanda. Um er að ræða svonefnda fjölþáttameðferð (Multisystemic Therapy, MST) og hefur verið ráðið fólk í eitt meðferðarteymi sem mun hefja störf í nóvember 2008. MST-meðferðin er hugsuð fyrir fjölskyldur unglinga með svo alvarlegan og fjölþættan hegðunarvanda að vistun unglings utan heimilis er talin koma til greina. Lokamarkmið meðferðarinnar (nefnd landsmarkmið fyrir MST á Íslandi) eru að unglingurinn búi heima hjá sér án þess að komast í kast við lögin, án neyslu vímuefna, beiti ekki ofbeldi eða hótunum og stundi skóla eða vinnu. Markhópurinn eru unglingar á aldrinum 12–18 ára.

MST-meðferð fer fram á heimilum fólks og byggir á því að unglingurinn búi heima. Meðferðin felst í að efla hæfni, bjargráð og tengslanet foreldra til að takast á við aðsteðjandi vandamál. Reynt er að bæta samheldni innan fjölskyldunnar, tengsl og samráð foreldra og skóla og annarra lykilaðila í nánasta umhverfi unglingsins. Meðferðin telst fullreynd eftir 3–5 mánuði. Því er ljóst að í ákveðnum tilfellum getur vandi fjölskyldunnar og barnsins verið þess eðlis að MST-meðferðin dugar ekki og að vista þarf barnið til meðferðar á stofnun.

 

Hvert meðferðarteymi samanstendur af 3–4 meðferðaraðilum og einum handleiðara sem jafnframt er teymisstjóri. Hann hittir foreldra (og eftir aðstæðum unglinginn) á heimili þeirra eftir samkomulagi og fjölskyldan hefur jafnframt aðgang að honum allan sólarhringinn í síma. Árangur af meðferðinni er metinn útfrá ofangreindum landsmarkmiðum þegar henni lýkur og einnig eftir 6, 12 og 18 mánuði.

 

MST-meðferðin er gagnreynd aðferð sem þýðir að sýnt hefur verið fram á góðan árangur með samanburðarrannsóknum. Aðferðin er upprunnin í Bandaríkjunum og hefur verið tekin upp þar í um 30 ríkjum auk fjölda annarra landa, svo sem á Norðurlöndum, Bretlandi og Hollandi.

Nánari upplýsingar um MST-meðferð:  http://www.mstservices.com

 

Heimili og stofnanir á vegum Barnaverndarstofu

Barnaverndarstofa annast uppbyggingu og rekstur heimila og stofnana samkvæmt barnaverndarlögum, í umboði félags- og tryggingamálaráðuneytisins. Heimilin og stofnanirnar lúta yfirstjórn Barnaverndarstofu, sem hefur faglegt og fjárhagslegt eftirlit með starfsemi þeirra. Barnaverndarstofa veitir þeim sem reka heimili og stofnanir fræðslu, leiðbeiningar og almennan faglegan stuðning. Hér er um að ræða fjögur meðferðarheimili auk Stuðla, sem er meðferðarstöð ríkisins fyrir unglinga.

Haustið 2008 eru starfrækt fjögur meðferðarheimili á landsbyggðinni á grundvelli þjónustusamnings við Barnaverndarstofu. Þessi heimili eru:

• Árbót í Aðaldal í Þingeyjarsýslu 
• Laugaland í Eyjafjarðarsveit
• Háholt í Skagafirði
• Götusmiðjan Brúarholt í Grímsnesi.

Samtals er um að ræða rými fyrir 42 börn. Meðferðarheimili Götusmiðjunnar hefur þá sérstöðu að vera ætlað unglingum á aldrinum 15–18 ára. Þar eru 13 rými auk nokkurra rýma fyrir einstaklinga á aldrinum 18–21 árs. Gert er ráð fyrir að meðferðartíminn sé að lágmarki 10 vikur. Hin heimilin eru að jafnaði ætluð börnum þar til þau verða sjálfráða, 18 ára gömul, og er meðaldvalartíminn þar u.þ.b. eitt ár.

Meðferðarstöð ríkisins, Stuðlar, að Fossaleyni 17 í Grafarvogi, er ætlað að veita börnum móttöku í bráðatilvikum til að tryggja öryggi þeirra vegna meintra afbrota eða alvarlegra hegðunarerfiðleika og jafnframt að greina vanda þeirra barna sem þurfa sérhæfða meðferð og veita þeim meðferð. Nánar um Stuðla.

Þjónustusamningar
Á árinu 2004  tók gildi nýr þjónustusamningur við Landspítala um geðlæknisþjónustu fyrir börn sem vistuð eru á stofnunum á vegum Barnaverndarstofu.  Samningurinn sem upphaflega var gerður árið 2000 felur einnig í sér viðlíka þjónustu við börn sem leggjast inn til meðferðar á vegum SÁÁ. Markmiðið með samningnum er að tryggja börnum með geðröskun, vímuefnavanda og hegðunartruflun eins góða, skjóta og örugga þjónustu og frekast er kostur. Með þessum samningi skuldbundu stofnanirnar sig til þess að eiga náið samstarf á öllum sviðum meðferðar. 

Vandi barna
Barnaverndarlög kveða svo á að heimili og stofnanir á vegum félags- og tryggingamálaráðuneytisins skuli standa til boða fyrir börn sem eiga við mikla hegðunarerfiðleika að etja, vímuefnaneyslu og afbrotahegðun.

 

Segja má að vandi einstakra barna sem vistuð eru á meðferðarheimili eða á Stuðlum sé oftast margþættur. Hjá einu og sama barninu getur verið um að ræða allt í senn vímuefnaneyslu, afbrot, útigang og námserfiðleika í mismiklum mæli. Stór hluti barnanna á við athyglisbrest og ofvirkni að stríða og sum hver þjást af kvíða og þunglyndi.

Hvernig er barn vistað á heimili eða stofnun?
Lögum samkvæmt tekur Barnaverndarstofa ákvörðun um hvort veita á sérhæfða meðferð á meðferðarheimili sem rekið er á hennar vegum. Á það jafnt við um meðferðarstöð ríkisins, Stuðla, og langtímameðferðarheimilin.
 
Einungis barnaverndarnefndir geta sótt um meðferð að fengnu samþykki forsjáraðila barns ef það hefur náð 15 ára aldri. Áður en langtímameðferð er veitt þarf  barnið að hafa fengið greiningu á Stuðlum eða á Barna- og unglingageðdeild Landspítala. Fjallað er um umsóknir á Stuðla á fundum fagteymis sem í eiga sæti forstöðumaður Stuðla eða staðgengill hans og sérfræðingar á Barnaverndarstofu. Álit teymisins er lagt til grundvallar ákvörðun Barnaverndarstofu.

Við mat á umsóknum koma til álita fjölmörg atriði, þ.á m. niðurstaða úr könnun barnaverndarnefndar á aðstæðum barns, skriflegar áætlanir og framkvæmd þeirra samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga, hvort vægari úrræðum hefur verið beitt áður, rannsóknarniðurstöður sérfræðinga, álitsgerðir og önnur þau atriði sem varpa ljósi á þörf barns fyrir sólarhringsmeðferð á stofnun.

Stór ákvörðun
Það er stór ákvörðun að senda barn af heimili sínu og á meðferðarheimili. Barnið er þá tekið burt úr sínu daglega og kunnuglega umhverfi, burt frá vinum, skóla og fjölskyldu og í ókunnar aðstæður þar sem börn í sömu eða svipuðum erfiðleikum dveljast. Þegar hins vegar barn er komið í svo alvarlegan vanda sem hér um ræðir þarf oft á tíðum að hjálpa því að slíta tengslin við þann félagsskap sem það hefur verið í.

Alla jafnan er gert ráð fyrir því að barnið komi aftur heim til sín eftir dvöl á meðferðarheimili. Því er brýnt að skoða vel aðstæður og atlæti sem barnið hefur búið við og hjálpa foreldrum og öðrum að takast á við vandann á annan hátt en áður hefur verið gert ef það á við.

Barnaverndarnefndir hafa það hlutverk að meta hvort dvöl á meðferðarheimili sé barni fyrir bestu áður en umsókn er send og þurfa þær að færa rök fyrir þeirri ákvörðun. Auk þess sér viðkomandi barnaverndarnefnd til þess að gerð sé skrifleg áætlun með foreldrum um það á hvern hátt þau ætla sjálf að taka á málefnum barnsins og skoða annan vanda sem kann að vera fyrir hendi í fjölskyldunni.

Barnaverndarnefnd sendir beiðni um vistun barns til Barnaverndarstofu á sérstökum eyðublöðum. Stofan metur og tekur ákvörðun í samráði við nefndina um vistun, þar á meðal hvaða heimili hentar barninu best, hvenær vistun skuli hefjast og hvenær henni skuli ljúka. Þá ber barnaverndarnefnd að undirbúa barn undir viðskilnað frá foreldrum sínum og væntanlega vistun.

Barnaverndarnefnd, sem vistar barn, skal veita barninu og foreldrum þess nauðsynlegan stuðning meðan á vistun stendur. Hún skal fylgjast með líðan barnsins og því að ráðstöfunin nái tilgangi sínum, m.a. með reglubundnum heimsóknum á heimilið. Gerður er skriflegur samningur um vistun hvers barns. Sérstaklega þarf að hafa í huga að barn sem náð hefur 15 ára aldri er sjálft aðili að málinu og þarf því bæði að skrifa undir umsókn um meðferð og vistunarsamninginn.

 

September 2008