| |
Geta börn orðið þunglynd?
Já. Þunglyndi barna er ekki það sama og að vera daufur eða langt niðri eins og öllum er eðlilegt öðru hverju, ekki síst börnum á þroskaskeiði. Börn eru ekki endilega þunglynd þótt þau séu dauf í dálkinn. En ef einkennin vara lengi, fara að trufla félagslega virkni, áhugamál, nám og fjölskyldulíf þá getur það gefið til kynna að barnið sé með sjúkdóminn þunglyndi. Mikilvægt er að hafa í huga að þótt þunglyndi sé alvarlegur sjúkdómur er hægt að meðhöndla hann.
Hvernig get ég vitað hvort barnið mitt er haldið þunglyndi?
Þunglyndiseinkenni hjá börnum eru breytileg. Það gerist oft að þunglyndið er ekki greint, heldur afgreitt sem eðlilegar sveiflur í líðan sem tengist því að vaxa. Svokallað „dulið“ þunglyndi var mikið til umræðu í eldri rannsóknum, sérstaklega þegar barn, sem var þungt í skapi, sýndi af sér reiði og óhemjuskap. Reiðihegðun getur verið ein birtingarmynd þunglyndis, sérstaklega meðal yngri barna, en oftast tjá og sýna börn depurð á svipaðan hátt og fullorðnir sem eru þunglyndir. Megineinkenni þunglyndis snúast um depurð, vonleysi og tilfinningasveiflur.
Helstu einkenni og merki um þunglyndi barna eru:
- Pirringur og reiði.
- Stöðug depurð og vonleysi.
- Félagsleg einangrun.
- Aukin viðkvæmni fyrir höfnun.
- Breytingar á matarlyst, ýmist aukin eða minnkuð.
- Breytingar á svefnmynstri, ýmist meiri svefn eða of lítill.
- Reiðiköst eða grátur.
- Einbeitingarerfiðleikar.
- Þreyta og lítil orka.
- Líkamlegar kvartanir, eins og verkir í höfði eða maga, sem láta ekki undan meðferð.
- Minni geta til að taka þátt í leikjum og annarri virkni heima, með vinum eða í skólanum.
- Sektarkennd eða tilfinning um að vera einskis virði.
- Hugsanir um dauða eða sjálfsvíg.
Þessi einkenni koma ekki endilega öll fram í þeim börnum sem verða þunglynd. Oftast er einkennamynstur breytilegt, háð tíma og aðstæðum. Sum þunglynd börn geta verið þokkalega virk við skipulagðar kingumstæður, en flest þeirra sem eru alvarlega þunglynd finna fyrir truflun á félagslegum samskiptum, áhugaleysi og lélegri árangri í námi. Útlit og klæðnaður ber oft merki sinnuleysis. Börn geta leiðst út í neyslu áfengis og ólöglegra fíkniefna, sérstaklega þegar þau komast á unglingsár.
Sjálfsvígstilraunir barna yngri en 12 ára eru sjaldgæfar en geta þó gerst í uppnámi eða reiði. Ef fjölskyldan á sér sögu um heimilisofbeldi eða ofbeldi gagnvart barninu sjálfu, áfengissýki aðstandenda eða kynferðislega misnotkun þá er meiri hætta á sjálfsvígistilraun.
Hvaða börn verða þunglynd?
Talið er að um 2,5% barna þjáist af þunglyndi. Þunglyndi er algengara hjá drengjum undir 10 ára aldri en þegar komið er upp í 16 ára aldur er tíðni þunglyndis hærri hjá stúlkum.
Geðhvarfasýki (geðlægð og oflæti til skiptis) er algengari á táningsaldri en hjá börnum undir 12 ára. Sé geðhvarfasýki hins vegar greind hjá börnum getur hún orðið mun alvarlegri en hjá þeim sem eldri eru. Geðhvarfasýki greinist oft samhliða og felst á bak við ofvirkni og athyglisbrest (ADHD), áráttu- og þráhyggjuröskun (OCD) eða hegðunarvanda.
Hvað orsakar þunglyndi hjá börnum?
Það er líkt á komið með börnum og fullorðnum að þunglyndi stafar af samspili margra þátta sem tengjast líkamlegri heilsu, erfiðum áföllum, fjölskyldusögu um þunglyndi, einelti, niðurbrjótandi umhverfi og röskun á lífefnafræðilegu jafnvægi. Þunglyndi hverfur ekki ef það er látið ómeðhöndlað og læknast oftast ekki nema markvissri meðferð sé beitt.
Er hægt að hindra þunglyndi barna?
Það þarf að vera betur á varðbergi gagnvart þunglyndi hjá börnum í þeim áhættuhópum sem nefndir eru að ofan og taka fljótt á vandanum verði einkenna vart.
Hvernig er þunglyndi barna greint?
Hafi barnið þitt haft þunglyndiseinkenni lengur en tvær vikur ættirðu að panta tíma hjá lækni barnsins (oftast heimilislækni eða barnalækni) til þess að útiloka að líkamlegar orsakir gætu valdið einkennunum. Rétt er líka að ráðgast við sérfræðing á sviði geðheilbrigðismála sem sérhæfir sig í vandamálum barna.
Mat á geðheilsu barnsins er fólgið í viðtali við foreldri og við barnið. Sálfræðileg próf eru lögð fyrir barnið sé þeirra þörf. Gott getur verið að afla líka upplýsinga frá kennurum og öðrum sem barnið umgengst til að ganga úr skugga um hvort einkennin séu breyting frá því sem var og séu viðvarandi.
Það eru ekki til nein læknisfræðileg eða sálfræðileg próf sem geta greint þunglyndi með fullri vissu, en spurningalistar fyrir barnið og foreldra ásamt upplýsingum frá aðstandendum geta gagnast mjög vel.
Hvaða meðferðarmöguleikar eru í boði?
Meðferðarmöguleikarnir eru þeir sömu og fyrir fullorðna, samtalsmeðferð, ráðgjöf og lyf. Umhverfisþættir og fjölskylda gegna stærra hlutverki í meðferð barna en fullorðinna. Læknir barnsins stingur sennilega upp á samtalsmeðferð eða skyldum meðferðarformum eins og leik- eða listmeðferð til að byrja með. Ef ekki næst nægilegur bati með þeim aðferðum er næsta skref væntanlega að beita lyfjameðferð. Sem stendur eru engar áreiðanlegar rannsóknir sem sýna fram á kosti lyfja umfram samtalsmeðferð hjá börnum. Þetta er þó enn umdeilt.
| |
Ef barnið er með geðhvarfasýki?
Séu börn með geðhvarfasýki er yfirleitt beitt samtalsmeðferð ásamt lyfjum, sem eru gjarnan samsetning af þunglyndislyfi og lyfi sem jafnar geðhvarfasveiflur. Þunglyndislyfið eitt og sér getur sett af stað oflæti (maníu).
Hverjar eu langtímahorfurnar?
Nýlegar rannsóknir sýna að fyrsta þunglyndistímabil hjá börnum byrjar fyrr á ævinni en áður. Það getur síðan, líkt og hjá fullorðnum, tekið sig upp aftur seinna. Þar sem rannsóknir sýna að þunglyndi getur verið undanfari alvarlegri veikinda seinna á lífsleiðinni, ef ekkert er að gert, er mikilvægt að grípa inn í ferlið sem fyrst og fylgja málum vel eftir.
Viðhorf foreldra
Það er oft freistandi og auðvelt fyrir foreldra að afneita því að barnið þeirra sé þunglynt. Fordómar gegn þunglyndi og geðsjúkdómum almennt stuðla oft að því að foreldrar fresta því að leita aðstoðar fagfólks.
Það er mjög mikilvægt að foreldrar átti sig á því hvað þunglyndi snýst um og á mikilvægi þess að leita strax hjálpar. Þannig tryggja þeir best áframhaldandi heilbrigðan vöxt og þroska barnsins síns. Foreldrar þurfa líka að afla sér vitneskju um hver langtímaáhrif þunglyndis geta verið á unglings- og fullorðinsárum.
Sjálfsvígshætta
Hættumerki um að sjálfsvígshegðun kunni að vera í uppsiglingu hjá börnum eru:
- Ef mörg einkenni þunglyndis eru til staðar.
- Félagsleg einangrun, t.d af völdum eineltis.
- Barnið talar um sjálfsvíg, vonleysi eða vanmátt.
- Vaxandi hömluleysi í hegðun og/eða kynlífi.
- Vaxandi áhættuhegðun.
- Barnið lendir í tíðum slysum eða óhöppum.
- Vímuefnanotkun, þar með talin neysla áfengis.
- Barnið talar um dauðann og það að deyja.
- Barnið grætur meira en áður en er tilfinningalega lokaðra að öðru leyti.
- Barnið er farið að gefa öðrum eigur sínar.
Heimild: WEBMD Health, Cleveland Clinic
Mars 2009