| |
Hverju taka foreldrar fyrst eftir?
Einkenni vímuefnaneyslu geta verið margvísleg og misvísandi. Til að gefa einhverja hugmynd um einkenni má hafa eftirfarandi til hliðsjónar:
- Hlédrægni, depurð, þreyta, hirðuleysi um útlit.
- Fjandsamlegt viðmót og tregða til allrar samvinnu.
- Breytingar eða hnignun á tengslum við fjölskyldu.
- Nýir vinir.
- Erfiðleikar við nám, hætt í skóla.
- Missir skyndilega áhuga á áhugamálum.
- Breytingar á svefn- og matarvenjum – sefur á daginn og vakir um nætur.
- Rauðsprengd augu og nefrennsli (ekki kvef).
- Peningar hverfa af heimilinu.
Áhöld til neyslu
Vímuefni eru í mismunandi formi og þar af leiðandi eru mismunandi aðferðir til að neyta þeirra. Vímuefnin eru ýmist reykt, þeim sprautað í blóðrásina eða þau tekin inn um munn eða nef. Vímuefni eru einnig geymd og seld í mismunandi umbúðum.
Meðal áhalda sem leita má eftir má nefna: Pípur – venjulegar eða úr gosflöskum, álpappír, pappír til að vefja sígarettur, lítil lyfjaglös, augndropar, kveikjarar/gas geta einnig gefið til kynna að um neyslu vímuefna sé að ræða. Efnin eru ofast geymd og seld í litlum umbúðum og geta m.a. verið plastfilmur, filmubox, lítil bréfumslög, geisladiskahulstur og margt fleira.
Misnotkun – fíkn
Þegar kemur að misnotkun vímuefna og þá sérstaklega áfengis eru tvö hugtök aðallega notuð. Annars vegar er misnotkun, sem er það ástand þegar einstaklingur tekur inn svo mikið af viðkomandi efni og/eða í svo langan tíma að dómgreind slævist stórlega. Þannig neysla getur leitt til brota gagnvart rétti og friðhelgi annarra, áhættuhegðunar eins og að aka undir áhrifum eða sýna af sér aðra glæfrahegðun.
Hins vegar er talað um fíkn, sem er það ástand þegar neysla er orðin mikil og viðvarandi og viðkomandi ræður ekki við að draga úr eða stöðva hana. Ýmiss konar skaði, félagslegur og heilsufarslegur, getur hlotist af slíku ástandi.
Hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni er fíkn í vímuefni skilgreind á eftirfarandi hátt:
Um fíkn er að ræða ef þrjú af sex eftirfarandi einkennum hafa verið til staðar um einhvern tíma síðastliðna tólf mánuði:
- Sterk löngun eða áráttukennd þörf fyrir efnið.
- Stjórnleysi á neyslu efnisins. Neysla tíðari, meiri eða lengur en gert var ráð fyrir.
- Líkamleg fráhvarfseinkenni þegar dregið er úr neyslu eða vímuefni notað til að draga úr fráhvarfseinkennum.
- Aukið þol gagnvart efninu. Þarf meira til að finna áhrifin.
- Sífellt meiri tími fer í að nálgast efnið, neyta þess eða ná sér.
- Neyslu er haldið áfram þrátt fyrir augljósan líkamlegan eða sálrænan skaða.
Til að greina misnotkun er stuðst við eftirfarandi greiningu og nægir að eitt af fjórum eftirfarandi skilyrðum sé uppfyllt til að greina misnotkun:
- Endurtekin neysla áfengis eða annarra vímuefna sem leiðir til mistaka við að uppfylla skyldur í vinnu, skóla eða á heimili.
- Endurtekin neysla áfengis eða annarra vímuefna í áhættuaðstæðum, t.d. við akstur eða í vinnu.
- Endurteknir árekstrar við löggæslu og dómskerfi vegna neyslunnar.
- Áframhaldandi neysla þrátt fyrir endurtekin vandamál.
Neysla vímuefna getur átt sér margar orsakir og um getur verið að ræða nokkur stig neyslu. Neysla vímuefna getur m.a. stafað af vanlíðan og þá til að deyfa tilfinningar eða bara vegna sóknar í vímu.
Stig og þróun neyslu vímuefna má m.a. skilgreina á eftirfarandi hátt:
- Tilraunastig neyslu – oftast tengd vinahópi og til skemmtunar. Jafnvel til að ögra foreldrum eða öðrum yfirvöldum.
- Regluleg neysla – neytandinn missir meira og meira úr námi eða vinnu; áhyggjur af vandamálum og notar vímuefni til að bæla eða deyfa neikvæðar tilfinningar; skiptir um vinahóp og fjarlægist fjölskylduna; aukið neysluþol.
- Dagleg neysla– neytandinn hefur misst allan áhuga; skeytingarlaus um nám eða vinnu; hegðunarbreyting verður augljós; það að neyta vímuefna fær allan forgang; tímabilið einkennist af feluleik og jafnvel sölu ólöglegra vímuefna til að viðhalda eigin neyslu; auknar líkur á neyslu harðari vímuefna og lögbrota.
- Fíkn – viðkomandi getur ekki komist í gegnum daginn án þess að nota vímuefni; afneitun á vandamálinu; versnandi líkamlegt ástand; algert stjórnleysi á neyslunni; aukin sjálfsvígshætta og lögbrot.
Þunglyndi og neysla
Ef grunur er um þunglyndi hjá einstaklingi sem er í vímuefnaneyslu þarf þunglyndið að hafa greinst áður en neyslan hófst eða í hléum á neyslunni til að hægt sé að tala um þunglyndi af öðrum orsökum en neyslu vímuefna. Veita þarf meðferð við vímuefnaneyslu samhliða þunglyndismeðferð til að auka batahorfur.
Vímuefnaneysla og þunglyndi tvöfalda líkurnar á sjálfsvígum.
Ekki er óalgengt að ungt fólk falli aftur í neyslu að lokinni áfengis- eða vímuefnameðferð. Þunglyndi og jafnvel alvarlegt þunglyndi getur fylgt því að falla aftur í neyslu að lokinni áfengis- og vímuefnameðferð, sérstaklega þeirri fyrstu. Vegna aukinnar hættu á sjálfsvígum við þunglyndi samhliða neyslu vímuefna ætti að skima og meta reglulega unglinga í þunglyndi. Á sama hátt ætti að skima og meta unglinga í neyslu vímuefna fyrir þunglyndi.
Forvarnir með börnum og unglingum
Rannsóknir sýna að ákveðnir áhættuþættir á unglingsárum auka líkurnar á því að viðkomandi komi til með að nota vímuefni eða taki þátt í annarri áhættuhegðun. Að sama skapi eru ákveðnir þættir sem geta verndað barnið gegn hættunni. Meðal þessara þátta eru góð samskipti, gott umhverfi, æskilegur félagsskapur, skipulagðar tómstundir og góður skóli.
Meðferðarmöguleikar, stofnanir, dagdeildir, stuðningshópar eins og AA eða NA- Fáðu aðstoð hjá námsráðgjafa, lækni, vímuefnaráðgjafa, sálfræðingi eða öðrum meðferðaraðila.
- Aflaðu þér upplýsinga um hvar aðstoð er að finna.
- Forðastu sjálfsásakanir. Vímuefnaneysla unglinga finnst í öllum þjóðfélagsstigum og fjölskyldugerðum.
- Mikilvægast er: Hraðar aðgerðir, komdu barninu aftur á rétta braut.
Göngudeild SÁÁ
Áfengis- og vímuefnadeild Landspítala
Barna- og unglingageðdeild Landspítala - BUGL
AA-samtökin og NA-samtökin
Vímulaus æska, Foreldrahús
Hjálparsíma Rauða krossins, 1717.
Heimildir: Sjá heimildalista
Október 2008